klp.plMiłość przekraczająca granicę śmierci
Najradykalniejsza odmiana nieszczęśliwej miłości to ta, której kres wyznacza śmierć - własna lub ukochanej osoby. Miłość okazuje się wtedy silniejsza niż życie, ale zarazem bezsilna wobec ostatecznej utraty. Literaturę od antyku po romantyzm fascynuje pytanie, czy śmierć faktycznie miłość unicestwia, czy też ją - paradoksalnie - dopełnia.
Romeo i Julia Williama Szekspira to najsłynniejszy w kulturze zachodniej przykład miłości, którą niszczy otoczenie: waśń rodowa Kapuletów i Montekich uniemożliwia związek dwojga młodych. Miłość jest tu od pierwszego spotkania gwałtowna i absolutna, a tragiczny finał - samobójstwo obojga w krypcie - wynika z splotu fatalnych nieporozumień. Szekspir pokazuje, że uczucie tak intensywne nie mieści się w świecie rządzonym nienawiścią dorosłych.
Dziady cz. IV Adama Mickiewicza przynoszą portret Gustawa - upiora, który nie może zaznać spokoju po śmierci, bo miłość do kobiety, którą stracił (poślubiła innego), okazała się silniejsza niż jego zdolność do życia. Gustaw popełnił samobójstwo z miłości, a teraz powraca, by opowiedzieć o jej trzech „godzinach": miłości, rozpaczy i przestrogi. Mickiewicz czyni z nieszczęśliwego kochanka figurę romantycznego poety - człowieka skazanego na cierpienie przez nadmiar uczucia.
Mitologia grecka - historia Orfeusza i Eurydyki to archetypiczny obraz miłości pokonującej śmierć i zarazem przez nią pokonanej. Orfeusz schodzi do Hadesu po ukochaną żonę, wzrusza bogów śpiewem, ale traci ją po raz drugi przez niemożność powstrzymania się od odwrócenia głowy. Mit pyta, czy miłość bez zaufania i cierpliwości może przetrwać - i odpowiada: nie.
Opowieść o Tristanie i Izoldzie to średniowieczna historia kochankow złączonych miłosnym napojem, lecz rozdzielonych przez obowiązek, honor i małżeństwo Izoldy z królem Markiem. Miłość jest tu fatalną siłą, której kochankowie nie wybrali - i właśnie dlatego nie mogą jej się oprzeć. Dopiero śmierć obojga przynosi spełnienie: na ich grobach wyrastają splecione drzewa.
Balladyna Juliusza Słowackiego ukazuje miłość Kirkora do tytułowej bohaterki jako uczucie prawdziwe, lecz skierowane ku kobiecie, która jest zdolna do zbrodni. Kirkor ginie jako ofiara moralnej przepaści między sobą a żoną. Nieszczęście nie wynika tu z przeszkód zewnętrznych, lecz z fundamentalnej asymetrii uczuć i wartości.
Miłość niemożliwa ze względów społecznych
Nierówność majątkowa, klasowa, narodowa lub religijna - to przeszkody, które literatura od baroku przez pozytywizm po modernizm traktuje jako równie bezwzględne jak śmierć. Bohater może żyć, ale i tak traci ukochaną, bo świat społeczny okazuje się nieprzekraczalną barierą. Ta odmiana motywu jest szczególnie wyrazista w literaturze XIX wieku, gdzie konwenans i pieniądz dyktują warunki małżeństwa.
Lalka Bolesława Prusa to powieść, w której nieszczęśliwa miłość Stanisława Wokulskiego do Izabeli Łęckiej wyrasta wprost z podziałów klasowych. Wokulski - kupiec, samodzielnie dorobiony - kocha arystokratkę, która patrzy na niego z pogardą jako na parweniusza. Jego uczucie jest ślepe, obsesyjne i niszczycielskie: poświęca majątek, reputację i zdrowie psychiczne. Prus nie romantyzuje tej miłości - pokazuje ją jako społeczną pułapkę, w którą wpada człowiek zbyt ambitny, by pogodzić się ze swoim miejscem, a za mało cynicznym, by miłość traktować instrumentalnie.
Wesele Stanisława Wyspiańskiego ukazuje małżeństwo inteligenta Lucjana Rydla z chłopką jako gest romantyczny, który szybko odsłania przepaść między stanami. W kontekście motywu nieszczęśliwej miłości ważna jest postać Marysi - wdowy po przystojnym chłopie Wojtku - oraz zjawa Czarnego Rycerza (Zawiszy), symbolizująca niemożliwą do spełnienia tęsknotę. Wyspiański diagnozuje, że granice społeczne uniemożliwiają nie tylko miłość, ale i wspólnotę narodową.
Rozdziobią nas kruki, wrony… Stefana Żeromskiego - choć opowiadanie skupia się na tragedii powstańczej - zawiera motyw miłości niemożliwej w cieniu historii: Szymon Winrych, wyniszczony i samotny, niesie w sobie pamięć uczucia, które nie mogło się rozwinąć, bo czas zabrał wszystko. Żeromski wielokrotnie łączy miłość z niemożnością - kontekst historyczny (powstanie) rozbija każdą szansę na szczęście prywatne.
Przedwiośnie Stefana Żeromskiego przynosi historię Cezarego Baryki i Laury Kościenickiej. Laura pochodzi z ziemiańskiej rodziny, Cezary jest człowiekiem bez zakorzenienia i bez majątku - różnica ta, wzmocniona przez jego burzliwy temperament i ideologiczne niepokoje, sprawia, że miłość nie ma przyszłości. Żeromski pokazuje, że prywatne uczucie rozbija się o społeczne niestabilności odrodzonej Polski.
Chłopi Władysława Reymonta to powieść, w której miłość Maćka Boryny do Jagny oraz Antka Boryny do tej samej kobiety jest od początku skazana na zniszczenie. Jagna jest zbyt wolna, zbyt piękna i zbyt niezależna jak na obyczaje wsi - jej miłość z Antkiem musi się skończyć katastrofą społeczną. Chłopska wspólnota reaguje na ich uczucie zbiorową przemocą: Jagna zostaje wypędzona. Reymont pokazuje, że w świecie rządzonym przez własność, grunt i hierarchię nie ma miejsca na miłość przekraczającą ustalone role.
Miłość jako jednostronna obsesja i złudzenie
Bywa, że nieszczęście miłosne wynika nie z zewnętrznych przeszkód, lecz z samej natury uczucia: jeden kocha, drugi nie odwzajemnia, a ten pierwszy tworzy w wyobraźni obraz ukochanej osoby, który ma niewiele wspólnego z rzeczywistością. To miłość jako projekt wewnętrzny - niebezpieczna, bo żywi się własnym złudzeniem.
Lalka Bolesława Prusa powraca tu w innym wymiarze: Wokulski kocha nie tyle realną Izabelę, ile wyobrażony ideał kobiety doskonałej, który na nią nakłada. Gdy ta maska spada - w scenie ogrodu, gdy podsłuchuje jej rozmowę z baronem Krzeszowskim - załamuje się nie tylko romans, lecz cały system wartości, na którym Wokulski budował swoje życie. Prus z psychologiczną precyzją pokazuje, jak obsesja miłosna może zastępować sens istnienia.
Cierpienia młodego Wertera Johanna Wolfganga Goethego to powieść w listach, której bohater kocha Lottę oddaną innemu mężczyźnie. Werter wie, że miłość jest niemożliwa, lecz nie potrafi jej porzucić - buduje ją jako źródło coraz intensywniejszego bólu i w końcu odbiera sobie życie. Goethe opisuje mechanizm romantycznej autodestrukcji: uczucie staje się ważniejsze niż życie ukochanej osoby, ważniejsze niż rzeczywistość.
Dziady cz. IV Mickiewicza pokazują tę samą pułapkę: Gustaw ukochał kobietę, która wybrała lepsze małżeństwo, i nie umiał przyjąć tej prawdy. Jego miłość była absolutna, ale asymetryczna - i ta asymetria go zniszczyła. Mickiewicz sugeruje, że Gustaw kochał przede wszystkim własny ideał, projekcję stworzoną z lektur sentymentalnych.
Pan Tadeusz Adama Mickiewicza zawiera wątek Jacka Soplicy i Ewy Horeszkówny - miłości zniszczonej przez dumę ojca Ewy i ambicję samego Jacka. Jacek kocha naprawdę, ale przez zarozumiałość doprowadza do tragedii: zastrzelenie stolnika staje się efektem odrzuconego uczucia, które zamieniło się w desperację i gniew. Nieszczęśliwa miłość uruchamia tu lawinę historycznych konsekwencji.
Miłość niemożliwa wobec historii i wojny
W literaturze polskiej szczególnie silna jest odmiana motywu, w której prywatne uczucie niszczy historia: powstania, zesłania, okupacja, więzienie. Miłość nie ma szans nie dlatego, że kochankowie się nie rozumieją, lecz dlatego, że czas i polityka zabierają im siebie nawzajem.
Gloria victis Elizy Orzeszkowej to opowiadanie o powstaniu styczniowym, w którym motyw miłości Anielki do Mariana Tarłowskiego splata się z tragedią klęski. Marian ginie w walce, Anielka umiera z rozpaczy i wyczerpania. Orzeszkowa mitologizuje ich uczucie, czyniąc je ofiarą złożoną na ołtarzu ojczyzny - co jednak nie zmienia faktu, że miłość jest tu bezpowrotnie unicestwiona przez historię.
Zdążyć przed Panem Bogiem Hanny Krall - reportaż o Marku Edelmanie - zawiera wstrząsający wątek: Edelman opowiada o miłościach w getcie, które trwały skrót i były skazane na zagładę wraz z ludźmi. Miłość podczas Holokaustu jest z definicji nieszczęśliwa, bo świat, w którym by mogła trwać, jest systematycznie likwidowany.
Kamienie na szaniec Aleksandra Kamińskiego ukazują, jak przyjaźń i miłość w konspiracji wojennej muszą ustępować przed obowiązkiem. Rudy, Zośka, Alek - ich uczucia do kobiet są nienazwane lub ledwie zarysowane, bo czas historyczny nie daje im przestrzeni na prywatne życie. Nieszczęście miłosne jest tu ciche, wchłonięte przez konieczność.
Inny świat Gustawa Herlinga-Grudzińskiego zawiera wątek miłości do kobiety w sowieckim łagrze - uczucia, które w warunkach totalnego zniewolenia i głodu jest z góry skazane na degradację lub unicestwienie. Herling pokazuje, jak obóz niszczy nie tylko ciało, lecz i zdolność do miłości.
Miłość zraniona przez utratę i tęsknotę
Nie każda nieszczęśliwa miłość kończy się gwałtowną katastrofą. Bywa, że jej znakiem jest trwająca latami tęsknota, niemożność zapomnienia, życie z piętnem czegoś, co mogło być, a nie było - lub było i przeminęło. Ta odmiana motywu jest spokojniejsza, lecz równie dotkliwa.
Nad Niemnem Elizy Orzeszkowej ukazuje historię Justyny Orzelskiej i Jana Bohatyrowicza jako miłość, która musi pokonać bariery klasowe - ale w tle tej miłości trwa pamięć o Andrzeju Korczyńskim i Marcie Korczyńskiej: małżeństwie zniszczonym przez konwenanse i wzajemne niezrozumienie. Emilia Korczyńska to postać żyjąca w stanie permanentnej melancholii, niezdolna do miłości - obraz kobiety, którą system społeczny pozbawił zarówno szczęścia, jak i miłości.
Liryki lozańskie Adama Mickiewicza - zwłaszcza „Nad wodą wielką i czystą" oraz „Polały się łzy" - to intymne zapisy tęsknoty za czymś bezpowrotnie straconym: młodością, Litwą, kochanką. Miłość nie jest tu opowiedziana wprost, ale jej brak i niemożność powrotu nadają tym wierszom szczególny ból.
Treny Jana Kochanowskiego to cykl żałobny po śmierci córeczki Urszulki - miłość ojca do dziecka jest nieszczęśliwa przez samą naturę utraty. Kochanowski opisuje kolejne etapy żałoby: zaprzeczenie, gniew, zwątpienie w Boga i filozofię, aż po kruche ukojenie. To literatura, która miłość rodzicielską traktuje z taką samą powagą, jaką romantycy darzyli miłość erotyczną.
W pustyni i w puszczy Henryka Sienkiewicza - choć powieść dla młodych - zawiera w wątku Nel i Stasia model miłości dziecięcej, skazanej na długie rozdzielenie, zagrożenie śmiercią, niepewność ocalenia. Uczucie Stasia do Nel jest chłopięce i czyste, ale historia, którą przeżywają, nadaje mu dramatyczny wymiar nieszczęścia.
Miłość ironiczna i niemożliwa w literaturze współczesnej
Literatura XX i XXI wieku często rezygnuje z heroizacji nieszczęśliwej miłości. Zamiast tragicznego patosu pojawia się ironia, bezradność, miłość jako absurd egzystencjalny lub jako niemożność komunikacji. Nieszczęście nie wynika z losu ani ze społeczeństwa, lecz z samej niemożności porozumienia między ludźmi.
Ferdydurke Witolda Gombrowicza zawiera groteskowy wątek zauroczenia Józia „nowoczesną" Zutą. Uczucie jest komiczne i upokarzające zarazem: Józio nie kocha realnej dziewczyny, lecz jej formę - nowoczesność jako postawę. Gombrowicz demaskuje miłość jako kolejne oblicze Formy, grymas narzucony przez kulturę.
Dżuma Alberta Camusa przynosi historię doktora Rieux, którego żona jest chora i przebywa poza miastem zamkniętym kwarantanną. Ich miłość toczy się przez karty listów, których treści czytelnik nie poznaje - jest to miłość podtrzymywana na odległość, w cieniu śmierci, niemożliwa do przeżywania na co dzień. Camus czyni z niej symbol kondycji człowieka oddzielonego od tego, co kocha, przez okoliczności, na które nie ma wpływu.
Mały Książę Antoine'a de Saint-Exupéry'ego to bajka filozoficzna, w której miłość Małego Księcia do Róży jest źródłem zarówno piękna, jak i bólu. Różę cechuje próżność i kapryśność, Mały Książę zaś nie umiał jej od razu zrozumieć - i odszedł. Powrót do niej możliwy jest jedynie przez śmierć. Saint-Exupéry mówi, że miłość wymaga cierpliwości i odpowiedzialności - i że jej brak jest właśnie źródłem nieszczęścia.
Proces Franza Kafki zawiera poboczny wątek relacji Józefa K. z kobietami - Leni, panią Bürstner - które są namiastką bliskości w świecie całkowicie nieprzyjaznym. Miłość nie ma tu szans zaistnieć jako prawdziwa więź: bohater jest zbyt pochłonięty przez absurdalną procedurę, by kogokolwiek naprawdę kochać. Kafka czyni z niemożności miłości symbol szerszej niemożności: bycia człowiekiem w zdehumanizowanym świecie.
Autor: