klp.plFatum jako nieodwracalny wyrok - tragizm antyczny
W literaturze greckiej los jest ślepą, bezosobową siłą, która działa niezależnie od woli bogów i ludzi. Bohater tragiczny nie może go uniknąć - im gwałtowniej ucieka, tym pewniej ku niemu zmierza. Właśnie w tym paradoksie tkwi istota tragedii antycznej: wysiłek człowieka jest daremny, a wolność iluzoryczna.
Król Edyp (Sofokles) - fabuła dramatu jest wzorcową ilustracją fatum w działaniu. Wyrocznia przepowiada Edypowi, że zabije ojca i poślubi matkę. Lajos i Jokasta, próbując zapobiec przepowiedni, porzucają dziecko na śmierć; Edyp, dowiedziawszy się o przepowiedni, ucieka z Koryntu, by nie skrzywdzić ludzi, których uznaje za rodziców. Każda próba ominięcia losu zbliża ich do jego spełnienia. Sofokles buduje w ten sposób dramatyczną ironię: widzowie wiedzą, co bohater właśnie czyni, nie wiedząc o tym. Przeznaczenie nie jest tu karą za winę - jest pułapką zastawioną na człowieka przez sam porządek świata.
Antygona (Sofokles) - los Antygony splata się z klątwą rodu Labdakidów, ciążącą na wszystkich potomkach Edypa. Dziewczyna ginie nie tylko dlatego, że sprzeciwiła się Kreonowi - jej śmierć wpisuje się w szerszą logikę przeznaczenia rodowego, które żąda kolejnych ofiar. Kreon, który sądzi, że sam decyduje o losach Teb, staje się jedynie narzędziem fatum: traci syna i żonę, a jego władza okazuje się złudzeniem.
Iliada (Homer) - przeznaczenie Achillesa jest znane zarówno jemu, jak i jego matce Tetydie: albo długie, spokojne życie bez chwały, albo krótkie i pełne sławy. Achilles wybiera śmierć pod Troją, lecz wybór ten paradoksalnie jest z góry wpisany w jego los - heroiczna natura bohatera nie mogła prowadzić inaczej. Moiry pilnują porządku nawet wbrew woli Zeusa, który w jednej ze scen waży dusze walczących.
Przeznaczenie i wyrocznia - przepowiednia jako napęd akcji
W wielu tekstach przeznaczenie objawia się przez przepowiednię - słowa wyroczni, wróżbity lub prorocki sen. Bohater zostaje uwięziony w pętli: poznanie przyszłości nie daje mu władzy nad losem, lecz sprawia, że podejmuje działania, które ten los przyspieszają lub dopełniają w nieoczekiwany sposób.
Makbet (Szekspir) - trzy wiedźmy zapowiadają Makbetowi tron. Przepowiednia nie każe mu zabić Duncana - to Makbet sam interpretuje słowa czarownic jako zachętę do zbrodni. Szekspir bada granicę między przeznaczeniem a wolną wolą: czy Makbet musiał sięgnąć po koronę, czy mógł czekać? Im więcej zbrodni popełnia, by „utrwalić" swój los, tym bardziej go niszczy. Przepowiednie są spełniane, ale nie tak, jak bohater rozumiał - las Birnam naprawdę idzie na zamek, żaden „zrodzony z niewiasty" naprawdę nie może go zabić. Przeznaczenie okazuje się grą słów, która wciąga człowieka w pułapkę.
Dziady, część II (Adam Mickiewicz) - obrzęd Dziadów opiera się na przekonaniu, że los pośmiertny - a więc i sens życia na ziemi - jest z góry zdeterminowany przez sposób, w jaki człowiek żył. Widma złego pana, dziewczyny i dziecka są uwięzione w swoim przeznaczeniu: każde ponosi konsekwencje dokładnie proporcjonalne do ziemskich wyborów. Mickiewicz wpisuje tu ludową wiarę w moralny automatyzm losu - coś na kształt karmicznego przeznaczenia, gdzie każdy zbiera to, co zasiał.
Przeznaczenie w rękach Boga - Opatrzność i predestynacja
Tradycja biblijna i chrześcijańska przekształciła bezosobowe fatum w celowy plan Bożej Opatrzności. Bóg nie zastawia pułapki - prowadzi człowieka ku zbawieniu, choć droga bywa niezrozumiała. Jednocześnie teologia calwińska i jansenistyczna podniosła kwestię predestynacji do rangi filozoficznego sporu: czy człowiek może cokolwiek zmienić w swoim losie, skoro Bóg wie z góry, kto będzie zbawiony?
Księga Hioba (Biblia) - Hiob doświadcza cierpień nie za własne winy, lecz jako uczestnik niewidzialnego dla niego zakładu między Bogiem a szatanem. Jego los jest rozgrywany poza jego wiedzą i wpływem. Jednak tekst nie gloryfikuje bierności: Hiob buntuje się, oskarża, żąda odpowiedzi. Boża odpowiedź z wiru nie tłumaczy przeznaczenia - wskazuje jedynie na przepaść między ludzkim a boskim rozumieniem porządku świata. To jedno z najbardziej dramatycznych starć człowieka z niezrozumiałym losem w całej literaturze.
Zbrodnia i kara (Fiodor Dostojewski) - Raskolnikow próbuje wyrwać się z przeznaczenia nędzarza i udowodnić, że należy do „wybranych", którym wolno wszystko. Zbrodnia ma być aktem woli wyzwalającej się z losu. Dostojewski pokazuje jednak, że próba przekroczenia moralnego porządku kończy się nieuchronnym powrotem - Raskolnikow sam się wydaje, jakby jakaś siła przekraczająca jego rozum zmuszała go do zadośćuczynienia. Autor wbudowuje w fabułę logikę nieuchronnego przeznaczenia moralnego: zbrodnia musi pociągać za sobą karę, nie dlatego, że tak chce prawo, lecz dlatego, że tak działa ludzka dusza.
Lalka (Bolesław Prus) - Wokulski jest przez narratora i innych bohaterów postrzegany jako człowiek „skazany" na klęskę przez czas, w którym przyszło mu żyć. Jako romantyk urodzony w epoce pozytywizmu nie pasuje do żadnego świata. Izabela Łęcka odrzuca go nie tylko z kaprysu - jest uwięziona w swoim klasowym przeznaczeniu tak samo jak Wokulski w swoim emocjonalnym. Prus kreśli wizję losu determinowanego przez kontekst społeczny i historyczny: jednostka wpada w mechanizmy, których nie stworzyła i których nie może zmienić.
Przeznaczenie jako pułapka społeczna i klasowa
Realizm i naturalizm przeniosły pytanie o przeznaczenie ze sfery metafizycznej na grunt społeczny. Los człowieka wyznaczają środowisko, klasa, urodzenie - determinizm zastępuje fatum. Bohater nie walczy z bogami, lecz z systemem, który jest równie bezwzględny i równie niepodatny na ludzkie pragnienia.
Chłopi (Władysław Reymont) - Jagna jest skazana na swój los od pierwszej strony powieści. Uroda, płeć i chłopska wieś razem tworzą pułapkę, z której nie ma wyjścia. Nie popełnia zbrodni z zimną krwią - jest kimś, w kogo środowisko wlewa swoje lęki i pożądania, a potem ją za to karze. Reymont wprowadza rytm pór roku jako metaforę nieuchronności: tak jak nie ma siły zatrzymującej zimę, nie ma siły, która ocali Jagnę przed wypędzeniem.
Granica (Zofia Nałkowska) - Zenon Ziembiewicz całe życie przesuwa „granicę" moralną, wierząc, że jest panem swoich wyborów. Nałkowska pokazuje jednak, że środowisko, wychowanie i klasowy awans kształtują go tak samo jak fatum kształtowało antycznego bohatera. Decyzja o oddaniu dziecka i odtrąceniu Justyny nie jest wolnym wyborem - jest efektem całego systemu kłamstw i kompromisów, w który bohater wpadł na długo przed tą chwilą. Tytuł powieści pyta wprost: gdzie kończy się przeznaczenie, a zaczyna wina?
Ludzie bezdomni (Stefan Żeromski) - doktor Tomasz Judym czuje się „skazany" na służbę ubogim - nie z wolnego wyboru, lecz z poczucia długu wobec klasy, z której wyszedł, i wobec niesprawiedliwości, którą widzi. Porzuca Joasię, odrzuca prywatne szczęście, bo wierzy, że jego przeznaczenie jest z góry zapisane w jego wrażliwości i biografii. Żeromski buduje typ romantycznego outsidera, którego los jest determinowany przez wewnętrzny imperatyw silniejszy niż racjonalna wola.
Przeznaczenie a wolna wola - bunt i świadome wybory
Najbardziej napięte literacko są te momenty, w których bohater wie o swoim przeznaczeniu i mimo to - lub właśnie dlatego - próbuje działać inaczej. Bunt przeciwko losowi staje się gestem godności, nawet gdy kończy się klęską. Paradoksalnie, to właśnie nieposłuszeństwo wobec fatum bywa w literaturze najwyższym potwierdzeniem człowieczeństwa.
Prometeusz (mit grecki, opracowania: Ajschylos, „Prometeusz skowany") - Prometeusz zna przepowiednię: Zeus zostanie obalony przez własnego syna. Wiedząc o tym, nie ulega szantażowi i nie zdradza Zeusowi imienia zagrażającej mu kobiety. To bunt nie tylko przeciw tyranii boga, lecz przeciw samej logice, która każe ratować siebie kosztem innych. Prometeusz wybiera wieczną mękę zamiast kompromisu - czyniąc z wolności wartość ważniejszą niż unikanie bólu.
Dziady, część III (Adam Mickiewicz) - Konrad w Wielkiej Improwizacji rzuca wyzwanie Bogu, żądając władzy nad duszami ludzkimi, by móc zmienić los narodu. Nie godzi się na przeznaczenie Polaków jako narodu ujarzmionego. Paradoksalnie, jego bunt jest częścią Bożego planu - cierpienie Polski ma mesjanistyczny sens, który Konrad odrzuca właśnie dlatego, że go nie rozumie. Mickiewicz stawia pytanie: czy bunt przeciw przeznaczeniu jest grzechem dumy, czy obowiązkiem miłości?
Dżuma (Albert Camus) - doktor Rieux i jego towarzysze wiedzą, że epidemia ich przerośnie, że śmierć będzie zbierać żniwo niezależnie od ich wysiłków. A mimo to trwają przy chorych. Camus buduje etykę absurdu: przeznaczenie (śmiertelność, nieuleczalność, kruchość świata) jest pewne, lecz właśnie dlatego opór ma sens - nie dlatego, że zmienia wynik, lecz dlatego, że jest jedyną godną odpowiedzią człowieka na los.
Proces (Franz Kafka) - Józef K. zostaje pewnego ranka aresztowany bez podania powodu. Jego los jest z góry przesądzony przez anonimową machinę prawa, której logiki nie można pojąć ani przeniknąć. Im bardziej stara się walczyć, tym głębiej wikła się w jej tryby. Kafka tworzy obraz przeznaczenia jako biurokratycznej konieczności: wyrok istnieje, zanim zapadnie, a bohater jest winny, zanim cokolwiek zrobi.
Przeznaczenie narodu - mesjanizm i historiozofia
Literatura romantyczna - szczególnie polska - rozszerzyła motyw przeznaczenia na zbiorowość. Naród ma swój los, swoją misję dziejową, swoje cierpienie, które musi wypełnić, zanim nastąpi wyzwolenie. To myślenie mesjanistyczne sprawia, że historia przestaje być przypadkowa - staje się realizacją przepowiedni.
Dziady, część III (Adam Mickiewicz) - Widzenie Księdza Piotra przedstawia Polskę jako nowego Chrystusa narodów: kraj ukrzyżowany, lecz przeznaczony do zmartwychwstania. Przeznaczenie zbiorowe wchłania tu przeznaczenie indywidualne - losy Polaków wywożonych na Sybir stają się częścią planu, którego celu nie widzą, lecz który ma się wypełnić. Mickiewicz korzysta z biblijnego języka Opatrzności, by nadać sens historycznej klęsce.
Kordian (Juliusz Słowacki) - tytułowy bohater usiłuje wziąć na siebie przeznaczenie narodu i sam, jako jednostka, zamordować cara. Plan się nie udaje - Kordian załamuje się przed drzwiami sypialni. Słowacki polemizuje z Mickiewiczem: mesjanizm jest być może zbiorowym złudzeniem, a jednostka, która próbuje ucieleśnić los narodu, nieuchronnie ponosi klęskę. Przeznaczenie historyczne przekracza siły jednego człowieka.
Potop (Henryk Sienkiewicz) - Kmicic na początku powieści zdradza ojczyznę, lecz jego przemiana i powrót do służby Rzeczypospolitej są przedstawione jako wypełnienie głębszego przeznaczenia moralnego. Sienkiewicz sugeruje, że nawet upadek może być wpisany w plan odrodzenia - zarówno bohatera, jak i narodu. Opatrzność nagradza skruchę i męstwo, a Polska mimo klęski szwedzkiego potopu przetrwa.
Przeznaczenie w literaturze współczesnej - przypadek, absurd i mit osobisty
Literatura XX i XXI wieku na ogół rezygnuje z pewności, że los jest zaplanowany przez boga czy fatum. Przeznaczenie staje się subiektywnym odczuciem, konstruktem, którym człowiek próbuje nadać sens chaosowi, albo - w wersji egzystencjalistycznej - zbędnym mitem. Niektórzy autorzy każą bohaterom samodzielnie tworzyć własne „przeznaczenie" przez kolejne wybory.
Dżuma (Albert Camus) - zaraza nie jest karą boską ani wyrokiem opatrzności. Jest biologiczną koniecznością, ślepą i obojętną. Camus demitologizuje przeznaczenie: nie ma żadnego planu, żadnego sensu, żadnej nagrody za poświęcenie. Powieść jest manifestem absurdyzmu - i jednocześnie etyki, która nie potrzebuje metafizycznego uzasadnienia.
Rok 1984 (George Orwell) - los Winstona Smitha jest z góry przesądzony przez system Partii, która nie tylko kontroluje działania obywateli, ale przepisuje przeszłość, eliminując nawet możliwość alternatywnego przeznaczenia. O'Brien mówi wprost: nie ma żadnego „dna" historii, żadnego Boga, który czuwa nad ofiarami. Przeznaczenie jednostki w totalitaryzmie jest czysto mechaniczne - wytwór władzy, nie kosmicznego porządku.
Opowieść podręcznej (Margaret Atwood) - Offred żyje w społeczeństwie, które przypisało kobietom los biologiczny: mają rodzić, nie myśleć, nie wybierać. Przeznaczenie zostało tu skodyfikowane przez ideologię i prawo. Atwood pokazuje, jak mit „naturalnego" losu kobiety służy jako narzędzie opresji - przeznaczenie nie jest wyrokiem nieba, lecz konstruktem politycznym podanym za objawienie.
Autor: