klp.plBohater heroiczny - czyn, chwała, nieśmiertelność
Najstarsza odmiana bohaterstwa opiera się na prostej zasadzie: wielki czyn przynosi nieśmiertelną sławę. Bohater podejmuje wyzwanie przekraczające ludzkie możliwości - walczy z potworem, armią lub losem - i przez ten czyn wpisuje się na stałe w pamięć zbiorową. Heroizm jest tu publiczny, widzialny, potwierdzony przez wspólnotę.
Iliada (Homer) - Achilles jest wzorcowym przykładem herosa, który świadomie wybiera krótkie życie pełne chwały zamiast długiego i spokojnego. Jego powrót do walki po śmierci Patroklosa, starcie z Hektorem i pewność własnej rychłej śmierci tworzą portret człowieka, dla którego nieśmiertelność imienia jest ważniejsza niż biologiczne przetrwanie. Bohaterstwo Achillesa jest jednak skażone pychą i gniewem - Homer od początku pokazuje, że heroizm ma cenę.
Odyseja (Homer) - Odyseusz reprezentuje odmienną odmianę heroizmu: spryt, wytrwałość i nieustępliwość wobec przeciwności losu. Jego bohaterstwo to nie jeden wielki czyn, lecz dziesięcioletnia seria prób, w których siła fizyczna ustępuje miejsca inteligencji. Epos ten otwiera literaturę na pytanie, czy mądrość i wytrwałość mogą być równie heroiczne jak brawura.
Pieśń o Rolandzie - Roland jako rycerski bohater epoki feudalnej przedkłada honor nad życie: odrzuca możliwość wezwania pomocy, bo zadęcie w róg uważałby za hańbę. Jego śmierć w Wąwozie Roncevaux jest klęską militarną, ale triumfem kodeksu rycerskiego. Utwór gloryfikuje ten wybór bezwarunkowo, co czyni go dokumentem epoki, w której bohaterstwo i śmierć były nierozłączne.
Dawid i Goliat (Księga Samuela, Stary Testament) - biblijna opowieść o Dawidzie wprowadza motyw bohatera pozornie słabego, który zwycięża siłą wiary i odwagi ducha. Chłopiec bez zbroi i doświadczenia bojowego pokonuje olbrzyma, bo jego siłą jest Bóg. Ten model heroizmu - jednostka słaba wobec przytłaczającej potęgi - będzie powracał przez całą literaturę aż po współczesność.
Narodziny Wenus (malarstwo; Sandro Botticelli) - choć obraz nie przedstawia walki, ikonografia renesansowa czerpała z tej samej kultury heroicznej co Homer: piękno, doskonałość i nieśmiertelność idą w parze. Kontekst kulturowy: renesans przywrócił antyczny kult jednostki wyjątkowej, co bezpośrednio kształtowało literackie wzorce bohaterstwa epoki.
Bohaterstwo patriotyczne - ofiara za ojczyznę
Romantyzm uczynił z poświęcenia się za naród najwyższą formę heroizmu. W literaturze polskiej ta odmiana motywu ma szczególnie intensywną historię - wyrosła z rozbiorów, powstań i wojen. Bohater patriotyczny nie walczy o chwałę własną, lecz o wolność zbiorowości. Jego śmierć lub cierpienie zyskuje wymiar quasi-religijny: jest ofiarą, a nie tylko stratą.
Dziady cz. III (Adam Mickiewicz) - Konrad w Wielkiej Improwizacji wchodzi w otwarty konflikt z Bogiem w imię miłości do narodu. Jego heroizm jest buntowniczy i prometejski: żąda od Boga władzy nad duszami ludzkimi, by móc ocalić Polskę. Mickiewicz ukazuje tu pułapkę megalomanii bohaterskiej - granicy między heroizmem a pychą. Sceny więzienne z kolei pokazują cichą odwagę młodzieży, Cichowskiego i innych, którzy trwają w oporze bez spektakularnych gestów.
Reduta Ordona (Adam Mickiewicz) - wiersz mitologizuje czyn artylerzysty, który wysadza redutę, by nie dostała się w ręce wroga. Mickiewicz buduje z tego jednorazowego aktu pomnik bohaterstwa: jednostka poświęca się świadomie, a jej czyn staje się symbolem. Warto pamiętać, że Ordon w rzeczywistości przeżył - mitologizacja bohaterstwa bywa tworzeniem legendy wbrew faktom.
Pan Tadeusz (Adam Mickiewicz) - Jacek Soplica/Ksiądz Robak to bohater drogi odkupienia: z człowieka, który popełnił zbrodnię i służył zaborcy, staje się emisariuszem walczącym o niepodległość. Jego heroizm jest wynikiem przemiany wewnętrznej, a nie wrodzonego charakteru. Mickiewicz pokazuje, że do bohaterstwa można dorosnąć nawet po upadku.
Kordian (Juliusz Słowacki) - tytułowy bohater próbuje dokonać zamachu na cara i ponosi klęskę. Słowacki demitologizuje romantyczne bohaterstwo: Kordian jest gotów umrzeć za ideę, ale brakuje mu sił fizycznych i psychicznych w decydującym momencie. Utwór jest polemiką z Mickiewiczem - heroizm bez trzeźwej oceny rzeczywistości prowadzi do tragedii.
Gloria victis (Eliza Orzeszkowa) - nowela poświęcona powstańcom z 1863 roku, którzy giną w nierównej walce. Orzeszkowa, pisząca w epoce pozytywizmu, przywraca pamięć o bohaterach romantycznych, jednocześnie pytając o sens ofiary bez zwycięstwa. Tytuł - „Chwała zwyciężonym" - jest programowym odwróceniem heroicznej logiki triumfu.
Rozstrzelanie powstańców madryckich 3 maja 1808 (malarstwo; Francisco Goya) - jeden z najbardziej wstrząsających obrazów o bohaterstwie i ofierze w historii malarstwa. Anonimowy mężczyzna z rozłożonymi ramionami staje przed lunetami karabinów. Goya nie gloryfikuje - pokazuje grozę i bezsilność, ale i godność człowieka, który nie klęka. Obraz ten stał się ikonograficznym wzorcem przedstawiania patriotycznej ofiary.
Heroizm codzienny - wytrwałość i praca u podstaw
Pozytywizm zakwestionował romantyczny kult ofiary zbrojnej i zaproponował inny model bohaterstwa: cierpliwą pracę organiczną, nauczanie, leczenie, budowanie. Ten heroizm jest niewidowiskowy, pozbawiony dramatycznych gestów, ale według pisarzy epoki - równie wymagający. Bohater codzienności walczy nie z wrogiem, lecz z ciemnotą, biedą i inercją społeczną.
Lalka (Bolesław Prus) - Stanisław Wokulski realizuje w części wątek bohatera pozytywistycznego: robi fortunę na handlu, angażuje się w inicjatywy społeczne, próbuje przełamać bariery klasowe. Jednak Prus komplikuje ten obraz - Wokulski jest jednocześnie człowiekiem rozdartym między ideałem pracy organicznej a obsesyjną miłością, między nowoczesnym kapitalizmem a romantyczną wrażliwością. Jego bohaterstwo jest niedokończone i niespełnione, co czyni go postacią wyjątkowo wiarygodną.
Siłaczka (Stefan Żeromski) - Stanisława Bozowska to modelowy przykład bohatera codzienności: nauczycielka, która rezygnuje z wygodnego życia i wyjeżdża uczyć na wieś, gdzie umiera w samotności i biedzie. Żeromski gloryfikuje jej poświęcenie, ale nie ukrywa ceny - bohaterstwo pozytywistyczne bywa wyniszczające.
Janko Muzykant (Henryk Sienkiewicz) - Janko nie jest bohaterem w klasycznym sensie, ale jego historia mówi o heroizmie w innym wymiarze: o obronie wewnętrznego powołania wbrew światu, który je niszczy. Chłopskie dziecko ginie, bo nie umie nie sięgnąć po skrzypce. Sienkiewicz stawia pytanie o społeczeństwo, które nie umie rozpoznać i ocalić swoich talentów - bohaterstwo indywidualne rozgrywa się tu na tle zaniechania zbiorowego.
Bohaterstwo w obliczu Zagłady - opór i przetrwanie
Literatura XX wieku skonfrontowała motyw bohaterstwa z doświadczeniem totalitaryzmu, Holokaustu i II wojny światowej. Pytanie o bohaterstwo stało się tu egzystencjalnie trudniejsze: czy w warunkach ekstremalnego odczłowieczenia możliwy jest heroizm? Kto jest bohaterem - ten, kto walczy, czy ten, kto przetrwał? Czy zachowanie człowieczeństwa w nieludzkich warunkach jest już formą heroizmu?
Zdążyć przed Panem Bogiem (Hanna Krall) - reportaż o Marku Edelmanie, jednym z przywódców powstania w getcie warszawskim. Edelman mówi o bohaterstwie bez patosu, a nawet z dystansem: twierdzi, że heroizmem było też decydowanie się na śmierć po swojemu, a nie według harmonogramu Niemców. Jego definicja bohaterstwa jest radykalnie antyspektakularna - heroizm to godność zachowana w obliczu śmierci, nie mit wojenny.
Rozmowy z katem (Kazimierz Moczarski) - książka opowiada o Jürgenie Stroopie, kacie powstania w getcie, ale jej kontekstem jest właśnie pytanie o to, co w tamtym czasie oznaczało bohaterstwo. Moczarski, który sam był torturowany przez komunistów, reprezentuje inny model trwania: intelektualny opór, godność zachowana w więzieniu, odmowa wewnętrzna.
Inny świat (Gustaw Herling-Grudziński) - wspomnienia z sowieckiego łagru pokazują, że w systemie totalitarnym bohaterstwo staje się kwestią przeżycia: kto zachowuje człowieczeństwo wbrew warunkom obozu, już dokonuje heroicznego wyboru. Grudziński opisuje konkretne osoby - Kostylewa, który głoduje, by zachować godność - jako bohaterów codziennego oporu.
Medaliony (Zofia Nałkowska) - krótkie opowiadania oparte na relacjach ocalałych. Bohaterstwo pojawia się tu w formie szczątkowej, rozproszonej: ludzie pomagają sobie w drobnych gestach, ryzykując życiem. Nałkowska nie tworzy pomników - rejestruje fakty, a czytelnik sam musi ocenić, gdzie w tym piekle przebiegała granica heroizmu.
Zdążyć przed Panem Bogiem jako reportaż literacki wyznaczył standard mówienia o heroizmie bez fałszywego wzniosłości - stał się wzorcem dla całej polskiej literatury dokumentalnej o II wojnie.
Pianista (film; Roman Polański) - historia Władysława Szpilmana pokazuje bohaterstwo przetrwania: żydowski pianista ukrywa się w ruinach Warszawy, nie walcząc z bronią w ręku. Film stawia pytanie, czy samo przeżycie w takich warunkach nie jest już aktem heroicznym - i odpowiada twierdząco, nie oceniając.
Bohaterstwo tragiczne - klęska jako wybór
Jedna z najciekawszych odmian motywu dotyczy bohatera, który idzie na pewną klęskę ze świadomością, że zwycięstwo jest niemożliwe. Heroizm tragiczny polega na tym, że wybór jest dokonany nie mimo wiedzy o nieuchronnej przegranej, lecz właśnie dlatego - bo są wartości ważniejsze od życia i wygranej.
Antygona (Sofokles) - Antygona grzebie brata wbrew rozkazowi Kreona, wiedząc, że zapłaci za to śmiercią. Jej heroizm jest z gruntu moralny: wyższe prawo - boskie, naturalne - stoi ponad prawem ludzkim. Sofokles nie upraszcza: Kreon też ma rację w ramach swojego systemu wartości. Konflikt tych dwóch prawd czyni Antygonę prototypem bohatera tragicznego na całą historię literatury.
Hamlet (William Szekspir) - Hamlet jest bohaterem tragicznym inaczej niż Antygona: jego heroizm blokowany jest przez niemożność działania. Kiedy w końcu działa - giną wszyscy, łącznie z nim. Szekspir pyta, czy świadomość, że wszystkie wybory są złe, unieważnia heroizm, czy go pogłębia.
Makbet (William Szekspir) - Makbet zaczyna jako bohater wojenny, a kończy jako tyran. Szekspir śledzi destrukcję heroizmu przez ambicję i zbrodnię. To jeden z najbardziej radykalnych portretów degeneracji bohaterskiej w literaturze: siła, którą bohater posiadał, obraca się przeciwko niemu i wszystkim wokół.
Żeglarz Mast Ahabowi - motyw kapitana Ahaba z Moby Dicka (Herman Melville) to heroizm obsesji: Ahab ściga białego wieloryba z pełną świadomością, że ta pogoń może skończyć się zagładą. Jego determinacja budzi jednocześnie podziw i grozę - heroizm i szaleństwo zacierają tu granice.
Lord Jim (Joseph Conrad) - Jim przez całe życie próbuje odpokutować jeden moment tchórzostwa: opuszczenie statku z pasażerami. Jego późniejszy heroizm na wyspie Patusan jest zarazem odkupieniem i potwierdzeniem tragicznej prawdy: człowiek nie może uciec od jednego momentu, który go zdefiniował. Conrad pokazuje, że bohaterstwo jest nie tylko czynem, lecz także ciężarem, który się nosi.
Opowieść o Rycerzu Chrystusa - motyw rycerza, który w obliczu pewnej śmierci trwa na posterunku, przewija się przez całą literaturę średniowiecza i renesansu aż po literaturę romantyczną. Dziady cz. II (Adam Mickiewicz) dotykają tej tradycji w sposób pośredni: duchy, które muszą odpokutować swoje wybory, są ofiarami losu, ale i swoich własnych decyzji.
Antybohaterstwо i demaskacja mitu heroicznego
Część literatury - zwłaszcza modernistyczna i współczesna - podjęła się krytyki samego mitu bohaterstwa. Autorzy pokazują, że heroizm może być konstruktem ideologicznym, narzędziem manipulacji, maszynerią produkowania ofiar na potrzeby władzy lub zbiorowości. Antybohater nie jest człowiekiem złym - jest człowiekiem, który odmawia wejścia w narzucony mu schemat.
Wesele (Stanisław Wyspiański) - dramat rozlicza mit romantycznego bohaterstwa z brutalną ironią. Widmo, Rycerz i Hetman pojawiają się jako duchy przeszłości, które nie mogą już nic zmienić. Chocholi taniec na końcu to obraz narodu, który wciąż krąży wokół idei heroizmu, lecz nie potrafi przełożyć jej na czyn. Wyspiański nie niszczy mitu - pokazuje jego niemoc w konfrontacji z realną historią.
Sklepy cynamonowe (Bruno Schulz) - u Schulza bohaterstwo w żadnej formie nie istnieje; jego proza jest celowo antyheroiczna. Ojciec - postać zdegradowana, pochłonięta obłędem i metamorfozami - jest antybohateram w pełnym sensie. Schulz tworzy literaturę, w której wielkie narracje o sile i ofierze ustępują miejsca mikroświatom lęku, wyobraźni i rozpadowi. To radykalne odwrócenie heroicznego paradygmatu.
Proces (Franz Kafka) - Józef K. to antybohater par excellence: bierny, zdezorientowany, uwikłany w system, którego nie rozumie i którego nie jest w stanie pokonać. Kafkowski świat wyklucza heroizm - każda próba czynu kończy się absurdem. Powieść jest diagnozą epoki, w której struktury władzy uniemożliwiają jakikolwiek skuteczny opór jednostki.
Ferdydurke (Witold Gombrowicz) - Józio jest bohaterem komicznym, ale jego walka z „Formą" - z narzuconymi rolami społecznymi i kulturowymi - jest głęboko poważna. Gombrowicz demaskuje heroizm jako kolejną Formę, kolejną maskę nakładaną przez społeczeństwo. Prawdziwy opór, sugeruje autor, polega na odmowie wchodzenia w jakikolwiek gotowy schemat - w tym w schemat bohatera.
Przesłuchanie (film; Ryszard Bugajski) - Tonia Dziwisz, kobieta aresztowana przez stalinowski aparat bezpieczeństwa, staje się bohaterką przez upór i niepoddawanie się. Jej opór nie jest spektakularny - jest to trwanie przy własnej tożsamości w warunkach, które ją systematycznie niszczą. Film demontuje heroizm wojskowy i zastępuje go heroizmem psychicznym.
Bohater wewnętrzny - przemiana i odkupienie
Osobną i niezwykle ważną odmianą motywu jest bohaterstwo wewnętrzne: przemiana człowieka, który przeszedł przez upadek moralny lub duchowy kryzys i odnalazł w sobie siłę do zmiany. Ten heroizm nie jest widoczny z zewnątrz - rozgrywa się w sumieniu, a jego owocem jest nie tyle zwycięstwo, co odzyskana godność.
Zbrodnia i kara (Fiodor Dostojewski) - Raskolnikow popełnia morderstwo, by udowodnić sobie własną wyjątkowość i prawo do bycia „ponadczłowiekiem". Jego droga ku przyznaniu się do winy i przyjęciu kary jest w istocie drogą do prawdziwego heroizmu - heroizmu pokory i odpowiedzialności. Dostojewski odwraca schemat: bohaterem nie jest ten, kto zabija, lecz ten, kto bierze na siebie konsekwencje.
Lalka (Bolesław Prus) - Wokulski, gdy raz jeszcze spojrzeć nań pod tym kątem, doświadcza heroizmu wewnętrznego w scenie rezygnacji z Łęckiej i wyjeździe z Warszawy. Jego wybór - porzucenie obsesji i próba budowania siebie od nowa - jest gestem heroicznym, choć nie dramatycznym.
Dżuma (Albert Camus) - doktor Rieux i jego towarzysze walczą z epidemią nie dlatego, że są pewni zwycięstwa lub sensu swojego czynu, lecz dlatego, że ich absencja byłaby moralnie niemożliwa. Camus tworzy tu filozofię bohaterstwa bez metafizycznego oparcia: człowiek jest bohaterem, bo tak nakazuje mu solidarność z innymi, a nie wiara w transcendentny sens ofiary. To jeden z najważniejszych XX-wiecznych modeli heroizmu świeckiego.
Mistrz i Małgorzata (Michaił Bułhakow) - Jeszua, postać wzorowana na Chrystusie, reprezentuje heroizm absolutnie bierny: mówi prawdę i ginie za nią, nie broniąc się. Piłat z kolei to antybohater ze strachu: wie, co jest słuszne, i nie robi tego. Bułhakow zestawia te dwie postawy, sugerując, że prawdziwe bohaterstwo polega na niezłomności wewnętrznej, a nie na sile zewnętrznej.
Stary człowiek i morze (Ernest Hemingway) - Santiago walczy z wielką rybą w samotności, bez widzów i bez nagrody - traci zdobycz po powrocie do portu. Jego heroizm jest całkowicie wewnętrzny: chodzi o to, jak bardzo człowiek może się postarać, nie o wynik. Hemingway stworzył jeden z najbardziej lakonicznych i czystych obrazów heroizmu egzystencjalnego w literaturze XX wieku.
Autor: