Aliteracja, asonans i eufonia
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 2 min
Spis treści
„Cicho, cicho, nie budźmy śpiącej wody w kotlinie.” Czytasz ten wers i prawie słyszysz ciszę. Autor nie opisał jej tylko słowami: dobrał też głoski. Tak działa instrumentacja głoskowa.
Czym jest instrumentacja głoskowa?
Instrumentacja głoskowa to takie ułożenie głosek w tekście, żeby jego brzmienie współgrało z treścią. Autor powtarza podobne dźwięki, żeby oddać nastrój, szmer, ruch albo emocje.
Do instrumentacji głoskowej należą trzy podstawowe zabiegi: aliteracja, asonans i eufonia (razem z jej przeciwieństwem, kakofonią).
Shorty na maturę
Aliteracja
Aliteracja to powtarzanie tych samych spółgłosek (zwykle na początku sąsiednich wyrazów).
Fragment wiersza Lokomotywa Juliana Tuwima:
Stoi i sapie, dyszy i dmucha,
Żar z rozgrzanego jej brzucha bucha:
Powtarzają się tu spółgłoski s, sz, d i ch. Czytane na głos przypominają sapanie i dyszenie parowozu. Aliteracja wzmacnia więc obraz maszyny, która z trudem łapie oddech. Podobnie działa onomatopeja, ale aliteracja naśladuje dźwięk mniej dosłownie: nie tworzy słów, tylko układa głoski.
Asonans
Asonans to powtarzanie tych samych samogłosek w sąsiednich wyrazach lub wersach.
Fragment Melodii mgieł nocnych Kazimierza Przerwy-Tetmajera:
Cicho, cicho, nie budźmy śpiącej wody w kotlinie,
W tym wersie ciągle wraca głoska i: ci-cho, ci-cho, ni-e, śpi-ącej, kotli-nie. Jasna, cienka samogłoska tworzy wrażenie ciszy i delikatności. Treść (prośba, by nie budzić wody) i brzmienie (miękkie, ciche głoski) mówią więc to samo.
Eufonia i kakofonia
- Eufonia (dobrzebrzmienie) to układ miękkich, płynnych głosek, który daje łagodny, melodyjny nastrój. Wers Tetmajera jest dobrym przykładem.
- Kakofonia (złobrzmienie) to nagromadzenie twardych, zgrzytliwych zbitek spółgłoskowych, które dają ostre, nieprzyjemne brzmienie, np. Szczwany szczeniak szczekał w chaszczach. Autor używa jej, by oddać hałas, gniew, chaos albo walkę.
Po co autorzy dobierają głoski?
- Naśladują dźwięki świata: sapanie, szum, ciszę.
- Budują nastrój: łagodny (eufonia) albo napięty (kakofonia).
- Nadają tekstowi muzyczność, zwłaszcza w poezji.
- Podkreślają ważne słowa, bo powtórzone głoski przyciągają uwagę.
Jak pisać o instrumentacji głoskowej w analizie tekstu?
- Przytocz fragment i wskaż powtarzające się głoski (spółgłoski czy samogłoski).
- Nazwij zabieg: aliteracja, asonans, eufonia lub kakofonia.
- Opisz efekt: jaki dźwięk albo nastrój powstaje (sapanie, cisza, hałas)?
- Połącz brzmienie z treścią: co dzięki temu uwydatnia się w utworze?