Jak napisać esej?

To chyba najpopularniejszy rodzaj eseju i jednocześnie najbardziej nieformalny, bez sztywnych schematów. Temat dotyczy konkretnego zagadnienia filozoficznego, np. śmierci, szczęścia, przyjaźni damsko-męskiej albo nieszczęśliwej miłości. Dobry esej jest ciekawy i zwarty, poparty argumentami, a przy tym łączy własne przemyślenia z innymi tekstami kultury, myślami i teoriami.

Pamiętaj o

• odniesieniach do różnych tekstów kultury z różnych epok (chyba że temat mówi inaczej). To wzbogaca esej i pokazuje, że został przemyślany,
• anegdotach i dygresjach z własnego życia: jakie sytuacje albo teksty sprawiły, że masz taką, a nie inną perspektywę,
• szerokim kontekście: nie tylko lektury, ale też nurty epok, teorie filozoficzne i to, jak zmieniało się podejście ludzi do danego tematu,
• swobodnych wnioskach: nie muszą być poparte dowodami ani badaniami.

To drugi najczęstszy rodzaj eseju w szkole. Służy wyrażeniu opinii i refleksji na temat wybranego tekstu kultury: wiersza, książki, cytatu, filmu, sceny, obrazu. Słowo „krytyczny” nie oznacza, że masz tekst skrytykować (choć możesz). Chodzi o przedstawienie własnej perspektywy. W poleceniu zwykle pojawiają się czasowniki takie jak odnieś się albo rozważ.

Pamiętaj o

• skupieniu eseju wokół podanego tekstu. Własne odniesienia do innych dzieł mają tylko wzmacniać twoją perspektywę (traktuj je jak kontrargumenty i punkt wyjścia do refleksji),
• zastanowieniu się, jaką perspektywę ma autor cytowanego tekstu,
• analizowaniu tekstu tylko pod kątem zadanego tematu. Nie opisuj cech formalnych i nie poruszaj tematów pobocznych,
• cytowaniu tekstu z polecenia (to wolno),
• tym, żeby nie streszczać tekstu z polecenia.

Esej naukowy (akademicki) jest najbardziej uporządkowany. Przypomina rozprawę: autor formułuje problem badawczy, odwołując się do badań i teorii, argumentuje swoje stanowisko, a na końcu zbiera wnioski. Wciąż jest to jednak tekst refleksyjny, bo badacze często się ze sobą nie zgadzają, więc nie jest pozbawiony subiektywnego zabarwienia.

Pamiętaj o

• zebraniu najważniejszych informacji: wyników badań, statystyk, teorii, poglądów innych badaczy,
• wiernym przytaczaniu faktów i cudzych opinii,
• unikaniu zbędnych dygresji i nieformalnego stylu,
• spójnej logice (porządkuj argumenty od twierdzeń do przykładów albo od szczegółów do uogólnień),
• wyjaśnianiu trudnych pojęć,
• wielostronnej analizie problemu i różnych perspektywach,
• wnioskach popartych badaniami. To odróżnia esej naukowy od filozoficznego.

Temat: Zewnętrzne piękno bywa złudne, czyli piękne, ale złe. Rozważ zagadnienie na podstawie dowolnych przykładów dzieł literackich.

Za każdym razem, kiedy jakiś mój znajomy opowiada historię o tym, jak „miłość jego życia” złamała mu serce, przypomina mi się film „Psy” i kultowy tekst Lindy: bo to zła kobieta była. Jako ta płeć zwyczajowo brzydsza niczym ćmy lgniemy do kobiet obiektywnie urodziwych. Choćbyśmy się nogami i rękami zapierali, mało kto jest w stanie powiedzieć szczerze, że zewnętrzna aparycja jest dla niego zupełnie bez znaczenia. A taka męska (ale i przecież nie tylko męska) słabostka to pokarm dla tak zwanych modliszek, przed którymi już w latach 80. ostrzegał nas muzyczny duet Hall & Oates w piosence „Maneater”. I nie dajmy się zwieść radosnej melodii i dyskotekowym bitom. Ta piosenka to przestroga.

Kiedy udamy się w kulturową podróż do przeszłości i cofniemy nieco dalej niż młodość naszych rodziców czy dziadków, okazuje się, że piękne i jednocześnie złe kobiety to wcale nie jest żaden wymysł współczesnych czasów. Wystarczy przecież włączyć pierwszy lepszy amerykański film noir, żeby na ekranie jawiły nam się olśniewająco piękne Lana Turner czy Rita Hayworth, wodzące mężczyznę za nos i ostatecznie doprowadzające go do niechybnej klęski. Jak Hollywood przedstawiało te „dobre” dziewczyny? Roześmiane, ułożone, grzeczne i spokojne. Ale zawsze jako tło dla tych diabolicznie anielskich wcieleń zła. Dla femme fatale.

Istnieje pewne psychologiczne zjawisko, które zwie się efektem aureoli (z angielskiego efekt halo). Słownik nazywa je „błędem atrybucji”, gdyż to świetny przykład, kiedy mózg płata nam fikuśnego figla. Okazuje się, że osoby, które uznajemy za fizycznie atrakcyjne, otrzymują od nas kilka bonusowych punktów w tak niespodziewanych kategoriach, jak uczciwość, porządność, pracowitość, mądrość, inteligencja czy lojalność. Tak, osoby piękne są dla nas automatycznie dobre i nic nie możemy z tym zrobić.

Efekt aureoli był i miał się dobrze długie wieki przed tym, jak ktoś go w końcu zbadał i nazwał. Czymże była przecież odwieczna fascynacja Afrodytą, grecką boginią miłości i najpiękniejszą ze wszystkich pięknych istot? Hefajstos, Hermes, Adonis, Zeus… nikt nie mógł oprzeć się jej wdziękom. Wszak to właśnie, chcąc nie chcąc, próżna Afrodyta przyczyniła się do wojny trojańskiej. Gdy wraz z Herą i Ateną stanęła do konkursu na najpiękniejszą boginię, obiecała Parysowi, który miał być sędzią, najpiękniejszą z kobiet. Tą kobietą była Helena, żona króla Sparty.

Nie trzeba szukać długo, żeby trafić na kolejny przykład pięknej i złej kobiety. Tytułowa Balladyna z dramatu Juliusza Słowackiego to przecież książkowy przykład femme fatale. Opisywana jako kobieta zgrabna, o czarnych włosach i oczach oraz jasnej cerze, Balladyna piękna jest wyłącznie na powierzchni. Jej środek jest zgniły i robaczywy, a ona sama w imię władzy zabija własną siostrę, wyrzeka się matki i spiskuje przeciw mężowi.

A jeśli wydaje nam się, że Biblia opowiadała jedynie o mądrych i dobrych kobietach w typie Maryi, wystarczy przypomnieć sobie demoniczną, acz przepiękną Salome. Dwie ewangelie i dziesiątki obrazów czy literackich dzieł opowiadają moralizatorską historię o urodzinowej uczcie Heroda Antypasa, który zakochał się w tańcu gorącej Salome (córki swojej żony i przyrodniego brata). Zafascynowany wdziękami dziewczyny obiecał, że zrobi dla niej wszystko. I zrobił: na srebrnej tacy przyniesiono głowę szanowanego powszechnie proroka Jana Chrzciciela.

Czy przepiękne i złe kobiety można jakoś odróżnić na tle tych przepięknych i dobrych? Czy da się wyodrębnić istotne punkty wspólne, które pozwolą mężczyznom sprawniej unikać tego bezlitosnego typu kobiety? Po lekturze prusowskiej „Lalki” mogłoby ci się nawet wydawać, że jesteśmy blisko poznania odpowiedzi. Izabela Łęcka jest jak wzorowa, hollywoodzka femme fatale: zachwycająco piękna, pochodząca z arystokratycznej rodziny, mieszkająca w mieście, rozpieszczona i elegancka, a swoje zepsute wnętrze maskuje dobrymi manierami i umiejętnością prowadzenia pogawędek w językach obcych. Nie warto jednak robić notatek. To bowiem tylko jeden z setek przykładów.

Wystarczy spojrzeć na Jagnę z „Chłopów” Reymonta, najpiękniejszą dziewczynę na całej wsi. Daleko jej do arystokratki, szczebioczącej po angielsku i spędzającej czas wolny na organizowaniu przyjęć dla bogaczy. Jagna to wiejska uwodzicielka, kochliwy demon seksu, który kusi mężczyzn swoimi wdziękami. Daleko jej do oschłej Izabeli, odtrącającej adoratorów i niewierzącej w miłość. A jednak ich wpływ na ludzi (w szczególności mężczyzn) jest podobny. Co prawda, koniec końców, jedna w rozpaczy idzie do klasztoru, a drugą wywożą na taczce gnoju, ale dzieje się to dopiero po tym, jak wszystkim klapki opadną z oczu. Dopiero po tym, jak spojrzą nieco głębiej niż symetryczne lico, nieskazitelna cera i uwodzicielski wzrok.

Tyle się mówi, by nie oceniać książki po okładce. Mało kto pamięta jednak, że działa to w dwie strony. Uleganie efektowi aureoli bywa tragiczne w skutkach, ale nawet jeśli zdajemy sobie z tego sprawę, ciężko z tym walczyć. Nie pokuszę się tu o żadną poradę, bo po prostu jej nie mam. Jest jednak pewien plus trafienia w życiu na jedną z tych olśniewających modliszek. Zawsze można przecież zniżyć głos, a potem, imitując Bogusiową chrypkę, powiedzieć: bo to zła kobieta była. Zawsze jakoś tak na sercu lżej, że nie my pierwsi i nie ostatni.

Co w tym eseju zadziałało

• Nieszablonowy początek: film, piosenka, anegdota o znajomych. Temat pojawia się dopiero w trakcie.
• Różne konteksty: film noir, mitologia, Biblia, Słowacki, Prus, Reymont. Tak działa esej filozoficzny.
• Własny głos: pierwsza osoba i nawiązanie do codzienności.
• Pojęcie z psychologii (efekt aureoli), które porządkuje całość.
• Klamra kompozycyjna: końcowe zdanie wraca do cytatu z początku.
• Autor nie udaje, że zna odpowiedź. Takie zakończenie jest w eseju w pełni dozwolone.