Co to jest neologizm?
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 2 min
Spis treści
Selfie, hejt, lajkować. Jeszcze kilkanaście lat temu większość z tych słów nie istniała. Dziś używamy ich bez zastanowienia. To neologizmy.
Czym są neologizmy?
Neologizm to nowy wyraz, nowy związek wyrazów albo nowe znaczenie istniejącego słowa. Przeciwieństwem neologizmu jest archaizm.
Słowo „nowy” jest tu względne. Neologizm przestaje być neologizmem, gdy ludzie przyzwyczają się do niego i wejdzie na stałe do słowników. Wyraz komputer był kiedyś nowością, dziś nikt tak go nie nazwie.
Shorty na maturę
Rodzaje neologizmów
- Neologizmy słowotwórcze to całkiem nowe wyrazy, utworzone z istniejących części (przedrostków, przyrostków, rdzeni), np. hejter, smartfon.
- Neologizmy znaczeniowe to stare słowa, które dostały nowe znaczenie. Mysz to dziś także urządzenie do komputera, a chmura to miejsce przechowywania danych w internecie.
- Neologizmy frazeologiczne to nowe związki wyrazów, np. ślad węglowy.
Neologizmy w literaturze
Poeci często tworzą własne słowa, które istnieją tylko w ich utworach. Takie neologizmy nazywamy okazjonalizmami (neologizmami artystycznymi). Bolesław Leśmian, mistrz języka poetyckiego, pisał w wierszu Pierwszy deszcz:
I deszcz pierwszy wdudnia mi do ucha
[…]
Tego śpiewu zgruch i rozgruch długi
Słów wdudnia, zgruch i rozgruch nie znajdziesz w słowniku. Brzmią jednak znajomo, bo są utworzone z istniejących: dudnić, gruchać. Dzięki temu czytelnik domyśla się ich sensu i słyszy dźwięk deszczu, który spada na dach.
Funkcje neologizmów
- Nazywają nowe zjawiska (technologia, moda, kultura).
- Dodają tekstowi świeżości i oryginalności.
- Oddają to, czego nie da się powiedzieć zwykłymi słowami (poezja).
- Tworzą efekt humorystyczny, gdy są zabawnymi grami słów.
Jak pisać o neologizmach w analizie tekstu?
- Wskaż neologizm i zaznacz, że nie występuje w słownikach (albo że jest nowy).
- Określ rodzaj: słowotwórczy, znaczeniowy czy frazeologiczny.
- Wyjaśnij, z czego powstał i jak można go rozumieć.
- Opisz funkcję: oddanie dźwięku, nastroju, humor, nazwanie nowego zjawiska.